نمودارهای جهان‌نگارانه در اسلام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشگاه مریلند

2 عضو هیئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی (مترجم)

چکیده

نویسنده در ابتدا اشاره‌‌ای به بحث مهم جهان‌‌شناسی در اسلام نموده و آن را از منظر دو منبع مهم اسلام یعنی قرآن و سنت، به شکلی مختصر مورد واکاوی قرار داده، و در ادامه به شناخت نمودارهای جهان‌‌نگارانه در اسلام، با توجه به سه سنت فکری فلسفی ـ علمی، گنوسی و عرفانی پرداخته است. نویسنده رشد و تبلور گرایشهای کلامی را در عدم به وجود آمدن یک سنت مجزای مبتنی بر تأملات جهان‌‌شناسانه دینی در اسلام مؤثر دانسته و به تأثیر یونان، هند و ایران در ظهور این سه سنت فکری اشاره کرده است؛ از جمله مهم‌‌ترین مواد تأثیرگذار بر شکل‌گیری نمودارهای جهان‌‌نگارانه در درون این سه سنت فکری، می‌‌توان به تأثیر جهان‌‌شناسیهای ارسطویی و بطلمیوسی بر نظامهای کلامی و فلسفی، نظام هفت اقلیم بر جغرافیای اسلامی و آموزه‌‌های نوافلاطونی بر حکمت گنوسی و عرفانی اشاره کرد. در ضمن، این نمودارهای جهان‌‌نگارانه نیز شامل طرحهایی درهم تنیده از افلاک سیاره‌‌ای، افلاک تحت قمر عناصر چهارگانه، بروج دوازده‌‌گانه، جهات اصلی چهارگانه، جهان معدنی و حتی اعضای اصلی بدن انسان می‌‌شدند. نویسنده با توجه به گستره وسیع نمودارهای جهان‌‌نگارانه در نُسَخ خطی برجای مانده، دست به گزینش زده و تنها شماری از این نمودارها را براساس سه سنت مذکور، مورد مطالعه و بررسی قرار داده است. این نمودارها متعلّق و یا منتسب به علما و دانشمندانی از هردو مذهب شیعه و سنی و با مشربهای فکری متنوّع هستند که از جمله این شخصیتها می‌‌توان به این افراد اشاره کرد: جابر بن حیّان، اخوان الصفا، ابویعقوب سجستانی، ابوریحان بیرونی، ناصرخسرو، حامدی، حمیدالدین کرمانی، ابن‌‌عربی، سید حیدر آملی و ابراهیم حقّی.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Charts of world graph in Islam

نویسندگان [English]

  • Ahmet T. Karamustafa 1
  • Abdullah Farahi 2
چکیده [English]

The author firstly pointed out to important subject of cosmology of Islam and he briefly examined that from two important reference of Islam that are Qur’an and Sonnah, and in continue he tried to know Islam’s world graph’s charts with three thinking tradition of philosophical – scientific, Gnosticism and mysticism. The author believes growth and crystallizations of Kalami’s trends are effective in non- existence of a separate tradition based on religious world-view reflections in Islam, and pointed out to influence of Greece, India and Iran in appearance of these three thinking traditions. Including the most important influential issues on firming world graph’s charts in these three thinking traditions we could pointed out to impact of cosmology of Aristotelian and Ptolemaic on Kalami and philosophical systems, the system of seven lands on Islamic Geography and neo Platonism’s trainings on Gnosticism mystical philosophy. In addition these world graph’s charts also includes interwoven designs about planetarium planets, planetarium under the moon of the four elements, the twelfth zodiac, the fourth main directions, mineral world and even human body. The author has choices due to the wide range of world graph’s charts that remained in Manuscript and only study and examine a number of charts that based on these three thinking traditions. These charts are belong or related to scholars and thinkers of both two Shi’a and Soni sects with different thinking views that from these thinkers we could point out to these people: Jaber ebn Hayyan, Akhavan al-Saffa, Abu Yaqub Sajestani, Abu Reihan Birooni, Naser Khosro, Hamedi, Hamid Alddin Kermani, Ebn Arabi, Seyed Heidar Amoli, Ibrahim Haqqi.

کلیدواژه‌ها [English]

  • cosmology
  • world graph
  • philosophical and scientific charts
  • Gnostic and mystical charts
  • religious charts

آملی، سید حیدر، مقدمه کتاب نص‌­النصوص در شرح فصوص‌­الحکم محی­‌الدین بن عربی، ترجمه محمدرضا جوزی، تهران، روزنه، چاپ اول، زمستان 1375ش.

آیتو، جان، فرهنگ ریشه­‌شناسی انگلیسی، ترجمه حمید کاشانیان، تهران، فرهنگ نشر نو؛ معین، چاپ اول، 1386ش.

ابن‌­عربی، محیی‌­الدین محمد بن علی، ترجمه فتوحات مکیّه، معارف: بابهای 35 تا 67، ترجمه محمد خواجوی، تهران، مولی، چاپ دوم، 1383ش.

سیدعرب، حسن، «عالَم»، در: دایرة المعارف تشیع، ج11، زیرنظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی، تهران، شهید سعید محبی، چاپ اول، 1375ش.

Ahmet T. Karamustafa, “Cosmo raphical Diagrams”, The History of Cartography: Cartography in the Traditional Islamic and South Asian Societies, Ed. J. B. Harley and David Woodward (Chicago: The University of Chicago Press, 1992), vol. 2, book 1, chapter 3, PP.71-89.

Ernan McMullin, “cosmology”, in:  Routledge Encyclopedia of philosophy; vol.2, General Editor: Edward Craig, London & New York: Routledge, 1998.