دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت) 2252-0678 مقالات آماده انتشار 2026 06 08 Imam Sajjad (AS) and Intellectual Currents of the First Islamic Century: A Case Study of the Murji'ah and Qadariyyah امام سجاد(ع) و جریانهای فکری سده نخست هجری (بررسی موردی: مرجئه و قدریه) 245131 10.22034/mtmi.2026.551415.1887 FA محمدباقر شاکری دانشگاه مذاهب اسلامی، گروه تاریخ اسلام عباس میرزایی نوکابادی استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران عبدالله فرهی استادیار گروه تاریخ اسلام دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران 0000-0002-7195-7761 Journal Article 2025 10 05 The second half of the first Islamic century was a crucial period in the evolution of Islamic intellectual history, marked by the emergence of significant theological and socio-political movements, notably the Murjiʾah and the Qadariyyah. Initially arising from political disputes and social tensions, these movements gradually developed systematic theological frameworks that, in some contexts, served to legitimize and reinforce Umayyad authority.<br><br>Within this historical landscape, the Ahl al-Bayt, led by Imam al-Sajjad (as), played an active and normative role in engaging with these currents. Contrary to common perceptions of his political withdrawal, Imam al-Sajjad (as) maintained a dynamic and influential presence in Islamic society, shaping the intellectual and theological debates of his era.<br><br><br><br>Using a descriptive–analytical approach and drawing on historical, hadith, and biographical sources, this study explores Imam al-Sajjad’s (as) responses to the Murjiʾah and Qadariyyah doctrines. He fundamentally rejected the Murjiʾah’s separation of faith from practice, emphasizing their inseparable connection, while critically opposing the Qadariyyah’s assertion of absolute human free will. In response, he proposed the doctrine of al-amr bayna al-amrayn (“a position between two extremes”), offering a balanced, rational, and theologically grounded alternative aligned with divine unity and justice.<br><br>Thus, Imam al-Sajjad’s (as) intellectual contributions represent a coherent and purposeful effort to critique and reform the dominant theological discourses of his time. His thought not only challenged prevailing doctrinal extremes but also laid foundational principles for the development and consolidation of Shiʿi theology. By actively engaging with competing theological currents, Imam al-Sajjad (as) ensured that the intellectual and spiritual legacy of the Ahl al-Bayt continued to influence the broader trajectory of Islamic thought. نیمه دوم سده نخست هجری قمری از مهم‌ترین مقاطع شکل‌گیری و تکوین اندیشه اسلامی به‌شمار می‌آید؛ دوره‌ای که در آن جریان‌هایی چون مرجئه و قدریه، در پی تحولات سیاسی و اجتماعی صدر اسلام، پدید آمدند و به‌تدریج به نحله‌هایی اثرگذار در عرصه کلام اسلامی تبدیل شدند. این جریان‌ها، با عبور از خاستگاه‌های صرفاً اجتماعی، در قالب صورت‌بندی‌های نظری منسجم، در مواردی به ابزار توجیه و مشروعیت‌بخشی به ساختار قدرت اموی بدل شدند.در این بستر، جریان اهل‌بیت(ع) به رهبری امام سجاد(ع)، به‌عنوان مرجع اصیل و هنجاری اندیشه اسلامی، مواجهه‌ای فعال و نظام‌مند با این نحله‌ها در پیش گرفت. برخلاف تلقی‌های رایج که امام سجاد(ع) را شخصیتی گوشه‌نشین و منفعل در برابر تحولات سیاسی و فکری عصر خود می‌دانند، این پژوهش نشان می‌دهد که آن حضرت با حضوری آگاهانه و اثرگذار در متن جامعه اسلامی، نقشی تعیین‌کننده در جهت‌دهی به منازعات فکری و اعتقادی سده نخست هجری ایفا کرده است.<br><br>پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر منابع تاریخی، حدیثی و رجالی، به بررسی مواضع کلامی امام سجاد(ع) در برابر دو جریان مرجئه و قدریه می‌پردازد. یافته‌ها حاکی از آن است که امام(ع) از یک‌سو، با تأکید بر پیوند ذاتی ایمان و عمل، به نقد بنیادین آموزه‌های مرجئه پرداخت و از سوی دیگر، با رد اختیار مطلق انسانیِ قدریه، نظریه «الأمر بین الأمرین» را به‌عنوان چارچوبی متعادل، عقلانی و مبتنی بر مبانی توحیدی و عدلی اسلام تبیین کرد. بر این اساس، مقاله حاضر نشان می‌دهد که میراث فکری امام سجاد(ع) نه‌تنها واجد رویکردی انتقادی نسبت به جریان‌های انحرافی عصر خویش است، بلکه سهمی بنیادین در سامان‌بخشی الهیات شیعی و تثبیت چارچوب‌های نظری آن در تاریخ اندیشه اسلامی دارد.