مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)

مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)

بررسی تطبیقی مفاهیم صراط و واژگان مرتبط (قریب المعنی) در تفاسیر عرفانی کاشانی، نخجوانی و حقی بروسوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
از آنجا که هدایت الهی ملازم با صراط مستقیمی‌ است که به وجهی مقصود از ارسال پیامبران و انزال کتب آسمانی بوده، از این‌رو، مفهوم «صراط» از مفاهیم اساسی در مسیر هدایت و کمال است که در حوزه‌های مختلف، موردتوجه صاحب‌نظران و مفسران بوده ‌است. در این میان، دیدگاه عارفان، بیانگر عنایت ویژه‌ آنان به این موضوع می‌باشد، به‌گونه‌ای که ابن‌عربی و تابعان وی، دیدگاههای عرفانی خاصی در خصوص صراط مستقیم دارند. دقت نظر در آیات قرآن کریم بیانگر این است که مفهوم «صراط» با واژگان مختلفی چون «سبیل»، «طریق»، «جدد»، «حبک»، «منهاج»، «شرعه» و ... پیوندی وثیق دارد. هرچند احیاناً به لحاظ معنایی این کلمات، مترادف محسوب شده‌اند، اما این ترادف معنایی نسبی بوده و هر یک دلالت بر مفهومی خاص دارند. در این راستا مسئله پژوهش حاضر به کمک منابع کتابخانه‌ای، بررسی و بازتبیین مفهوم «صراط» و مفاهیم نزدیک به آن در تفاسیر عرفانی سه عارف شارح ابن‌عربی؛ عبدالرزاق کاشانی مفسر شیعی صاحب التأویلات، نخجوانی مفسر حنفی صاحب الفواتح الإلهیه و المفاتح الغیبیة و حقی بروسوی مفسر حنفی اشعری صاحب تفسیر روح البیان، و مقایسه آنها به روش توصیفی ـ تحلیلی است. نتیجه پژوهش، تبیین مفهوم صراط و واژگان قریب المعنی در تفاسیر یاد شده و اشتراکات و افتراقات آنهاست. در نهایت آنکه علی‌رغم تفاوت گرایشهای کلامی و فقهی مفسران عارف، مفاهیم و مصادیق بیان شده در این تفاسیر برای صراط، با نزدیکی بسیار، گاهی در عرض و گاهی در طول هم قرار می‌گیرند. این مفاهیم بیانگر «راه هدایت» و «مسیر معرفت حق‌تعالی» و سلوک به‌سوی او با «محبت» و «ولایت» است که بدون اعوجاج بوده، از سوی دیگر همان «مسیر کمال و سعادت انسان» تا نیل به «مقام انسان کامل» و «رسیدن به حق» به‌عنوان مقصد و مقصود یا همان «حقیقت» است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن‌عربی، محمد بن علی (1422ق). تفسیر ابن‌عربی. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
همو (بی­‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دارصادر.
احمدی، محمدنبی (1396ش). کاربرد تحلیلهای معناشناختی در شناسایی تغییرات ساختاری واژگان قرآنی (مطالعه موردی: سوره مبارکه اعراف). مطالعات قرآن و حدیث، 11(1)، 135-152. doi: 10.30497/quran.2018.2071
امین، سید محسن (1403ق). أعیان الشیعة. بیروت: دارالتعارف.
ایازی، سید محمدعلی (1414ق). المفسرون حیاتهم و منهجهم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
آتش، سلیمان (1381ش). مکتب تفسیر اشاری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
بابایی، علی­‌اکبر (1381ش). مکاتب تفسیری. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه؛ تهران: سمت.
جوادی آملی، عبدالله (1390ش). تسنیم. قم: اسراء.
حسین زاده، اکرم، و شریفی، محمد (1399ش). گونه­‌شناسی تفاسیر عرفانی و تحلیل آنها. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 24(3)، 749-771. doi: 10.22034/ksiu.2020.1203
حقی بروسوی، اسماعیل (بی­‌تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دارالفکر.
ذهبی، محمدحسین (1396ش). التفسیر و المفسرون. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالقلم؛ بیروت: الدار الشامیة.
رامه، زینب، میرعظیمی، سید حمیدرضا، و شیخ، محمود (1401ش). مفهوم «راه» در تفاسیر عرفانی پیش از ابن‌عربی. حکمت اسرا، 14(1)، 85-115. dor: 20.1001.1.23832916.1401.14.1.5.6
زرقانی، محمد عبد­العظیم (بی­‌تا). مناهل العرفان فی علوم القرآن. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
شاکر، محمد­کاظم (1382ش). مبانی و روشهای تفسیری. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
شاهرودی، عبدالوهاب (1383ش). ارغنون آسمانی. رشت: کتاب مبین.
شوشتری، سید نورالله بن شریف‌الدین (1377ش). مجالس المؤمنین. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
صدر­الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1363ش). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طریحی، فخرالدین بن محمد (1375ش). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
علوی مهر، حسین (1392ش). المدخل إلی تاریخ التفسیر و المفسرین (تعریب جعفر خزاعی). قم: مرکز المصطفی(ص) العالمی للترجمة و النشر.
فرهودی، مصطفی (1396ش). صراط مستقیم وجودی از منظر ابن‌عربی و تبیین قرآنی آن از منظر علامه طباطبایی و آیت­‌الله جوادی­ آملی (رساله دکتری). قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
قاسمی پرشکوه، سعید، و خوانین زاده، محمدحسین (1392ش). «صراط مستقیم» در تفاسیر قرآن و آثار ابن‌عربی. پژوهشنامه معارف قرآنی، 3(12)، 27-46. doi: 10.22054/rjqk.2013.5610
مالمیر، محمدابراهیم، و ترکاشوند، مریم (1393ش). تأملی بر «صراط مستقیم» از منظر ابن­‌عربی و برخی از شارحان نظریه­‌های عرفانی او. ادیان و عرفان، 47(1)، 121-146. doi: 10.22059/jrm.2014.53314
مدرس، محمدعلی (1369ش). ریحانة الأدب فی تراجم المعروفین بالکنیة أو اللقب. تهران: کتابفروشی خیام.
مطهری، مرتضی (1389ش). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
معرفت، محمدهادی (1418ق). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
مؤدب، سید رضا (1380ش). روشهای تفسیر قرآن. قم: دانشگاه قم؛ اشراق.
میرعظیمی، سید حمیدرضا (1392ش). تشریع و تبیین دین در قرآن و سنت. تهران: خانه تاریخ و تصویر ابریشمی.
نخجوانی، نعمت‌الله بن محمود (1999م). الفواتح الإلهیة و المفاتح الغیبیة. مصر: دار رکابی.